- For the original English-language substack post, see https://open.substack.com/pub/hansmartientennapel/p/back-to-basics?r=9844n&utm_campaign=post&utm_medium=web&showWelcome=true.
Mijn substack van vorige jaarwisseling heette ‘A new direction’. Terugkijkend op het afgelopen jaar heeft dit motto langs drie lijnen handen en voeten gekregen: die van het natuurrechtelijk liberalisme, die van het postliberalisme en die van de godsdienstvrijheid.
-0-0-0-
Wat de eerste lijn betreft, heb ik, samen met Prof. Sophie van Bijsterveld (Radboud Universiteit Nijmegen), met succes een boekvoorstel ingediend bij Routledge voor een internationale bundel over ‘Culture, Secularization and Democracy: Lessons from Alexis de Tocqueville’. Het ligt in de bedoeling dat de bundel in de loop van 2024 verschijnt.
Mijn eigen bijdrage, getiteld ‘Truth, Unity, and Pluralism’, gaat over Tocqueville als ‘great natural law liberal’.
-0-0-0
Wat de tweede lijn betreft, die van het postliberalisme, heb ik samen met Dr. Leonard Taylor (Atlantic Technological University Sligo) verder gewerkt aan een verhoopte bundel over ‘common good constitutionalism’ in vergelijkend perspectief.
Bij wijze van ‘spin-off’ van dit meerjarige project, publiceerde ik afgelopen jaar een artikel over ‘Europa: de weg voert terug naar de start’ voor een themanummer over Europa van het tijdschrift Radix en een hoofdstuk over ‘De verhouding tussen rechter en politiek in klimaatzaken in het licht van de klassieke constitutionele ontwerpkunst’ ten behoeve van een bundel over Recht & Energie. Loopt het recht achter de feiten aan?
Ook schreef ik de inleiding op een themanummer over ‘Postliberalisme: verwantschap en verschil’ voor de uitgave Groen van het Wetenschappelijk Instituut voor de ChristenUnie.
Hiernaast schreef ik een bijdrage voor een nog te verschijnen bundel ter gelegenheid van het afscheid van hoogleraar Encyclopedie van de Rechtswetenschap Paul Cliteur, getiteld ‘The state of Western constitutionalism. An alternative problem analysis and solution direction’. Dit betreft een uitwerking van een lezing die ik in januari gaf voor de Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen, afdeling Leiden, over de staat van de parlementaire democratie.
Tevens sprak ik in oktober over postliberalisme en ‘common good constitutionalism’ tijdens de vierdaagse Herfstschool van de Stichting Sociale Christen-Democratie in Winterberg (Duitsland); als openingslezing voor een cursus ‘Postliberalisme: vloek of zegen?’ van de Studievereniging voor Encyclopedie en Filosofie van het Recht Justus Lipsius (eveneens oktober); en voor een leeskring christelijke politiek van twee politieke jongerenorganisaties (november). Tijdens deze laatste lezing kwam ook Thomas van Aquino’s Over de Wet aan bod.
-0-0-0-
De derde lijn betrof de godsdienstvrijheid. Zo gaf ik in het voorjaar twee presentaties tijdens wetenschappelijke congressen in Leuven, België en Toruń, Polen. De onderwerpen waren resp. ‘Some comments in response to András Sajó’s conception of constitutional secularism’ en ‘The state of religious freedom: a (partially) external perspective’.
De eerste presentative is inmiddels in druk verschenen in de bundel Religious Freedom and other Human Rights: Threats and Trends, onder redactie van Weronika Kudła, Tomasz Huzarek, Maciej Duda.
Hiernaast heb ik mijn bijdrage over godsdienstvrijheid tijdens het congres van het International Consortium for Law and Religion Studies in Córdoba (Spanje) van september 2022 bewerkt voor publicatie. Ook mijn voorgenomen bijdrage aan de hierboven genoemde bundel over ‘Common Good Constitutionalism’ handelt over godsdienstvrijheid.
Afgelopen augustus nam ik voorts deel aan twee besloten transatlantische bijeenkomsten, waarvan er een gewijd was aan de problematiek van de Europese mensenrechten. Dit heeft de basis gelegd voor mijn bijdrage aan een Law & Liberty-symposium over ‘Rethinking Human Rights’ naar aanleiding van het 75-jarig bestaan van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens. Mijn bijdrage aan dit symposium is getiteld ‘The “Incendiary Centrist” Report from the US Commission on Unalienable Rights’.
In het verlengde hiervan gaf ik afgelopen december ook een uiteenzetting over ‘Arendt en Burke en de rechten van de mens’ tijdens een uitverkochte academische ontmoetingsdag ‘Hannah Arendt in dialoog’, gehouden aan het Hannah Arendt Instituut in Mechelen (België). Het is de bedoeling dat de bij deze gelegenheid gehouden presentaties eind 2024 in druk verschijnen.
Eerder in het jaar sprak ik verder voor de bachelor-studievereniging Encyclopedie en Filosofie van het Recht DIQIT over de vraag ‘Is de bijzondere positie van religie binnen onze rechtsstaat gerechtvaardigd?’ Ook trad ik eind november op als co-promotor bij een proefschrift van Florian H. Karim Theissen, getiteld Sincerely believing in freedom. A reconstruction and comparison of the interpretation of the freedom of religion and belief on the Canadian Supreme Court, the South African Constitutional Court and the European Court of Human Rights.
-0-0-0-
Het natuurrechtelijke liberalisme à la Tocqueville en het postliberalisme lijken twee verschillende scholen. Inderdaad voeren de aanhangers onderling discussie over onder meer de vraag hoe direct of direct het algemeen welzijn door de overheid moet worden bevorderd en hoe het liberalisme te waarderen.
Buiten kijf staat echter dat het algemeen welzijn, en daarmee het kenmerk dat vanouds ‘goede’ politieke stelsels onderscheidt van ‘slechte’, onder druk is komen te staan. Eveneens lijdt het weinig twijfel dat hierdoor de legitimiteit van westerse stelsels is geërodeerd.
In mijn substacks van afgelopen jaar heb ik in dit verband meer dan eens ingezoomd op Nederland als gevalsstudie. Daarbij was de aanname dat belangrijke op komst zijnde verkiezingen in 2024, zoals die voor het Europees Parlement en in de Verenigde Staten, straks een patroon te zien kunnen geven.
Mijn ambitie met deze nieuwbrief, waarvan het aantal abonnees afgelopen jaar meer dan verdubbelde, is daarbij om dergelijke ontwikkelingen vanuit zowel Tocquevilliaans als postliberaal perspectief te blijven duiden.
Daarbij is het nadrukkelijk niet de bedoeling om alleen ‘volgend’ bezig te zijn. Om die reden zal in de substacks nog sterker de verbinding worden gezocht met de maatgevende werken op het terrein van de staatsleer. Een ‘Back to Basics’ zogezegd, te beginnen met Plato’s De wetten.
Graag maak ik van de gelegenheid gebruik om alle lezers van dit blog een voorspoedig 2024 te wensen!
Hans-Martien ten Napel 