Comparative Constitutional Law, Democracy, Dutch Politics, Whither Europe?

Substack, ‘Waarom liberaal constitutionalisme tot populisme kan leiden (II)’

For the original English-language substack post, see https://open.substack.com/pub/hansmartientennapel/p/why-liberal-constitutionalism-can-501?r=9844n&utm_campaign=post&utm_medium=web

Loughlin meent dat, op hun beste momenten, zogeheten ‘populisten’ zich intuïtief bewust zijn van de kooi die over de democratie is komen te staan en zich daartegen keren. Dat is geen geringe verdienste. Voor menig politicoloog en staatsrechtsgeleerde vormde – en vormt – dit bijvoorbeeld een blinde vlek.

Loughlin constateert dat populisme, anders dan liberalisme, socialisme, of constitutionalisme, geen specifieke ideologie vormt die resulteert in een onderscheidende politieke stroming. Populisme is veeleer een syndroom, een verzameling symptomen die bij elkaar wijzen op een aandoening waarmee hedendaagse democratieën te kampen hebben. Geboren uit onvrede met de manier waarop [deze] functioneren, streeft populistische politiek naar meer directe middelen waarmee de onder de bevolking heersende opvattingen het regeringsbeleid kunnen beïnvloeden.’ (p. 199) Het doel is, met andere woorden, om in plaats van de grondwet het democratische meerderheidsbesluit weer meer als weerspiegeling te laten fungeren van de wil van het volk.

Dat brengt hem vervolgens tot een cruciale constatering. De meeste, zo niet alle, populistische bewegingen zijn niet opgekomen in oppositie tegen de democratische rechtsstaat als zodanig, maar tegen de wijze waarop deze is omgevormd door de ideologie van het constitutionalisme.

Dat geldt ook voor bijvoorbeeld Centraal- en Oosteuropese landen. Daar is de opkomst van het populisme rechtstreeks verbonden met het, veelal met hulp van buitenlandse ‘deskundigen’, opgelegde constitutionalisme.

Aldus daagt het populisme ons volgens Loughlin uit, niet om populisten te verketteren, maar veeleer om een diepgaand onderzoek in te stellen naar de oorzaken van de opkomst ervan. Volgens hem gaat het om een regelrecht waarschuwingssymptoom van hoe de democratische grondslagen van de democratische rechtsstaat uitgehold zijn geraakt.

Loughlin wijkt daarmee af van de heersende opvatting onder staatsrechtsgeleerden als zou populisme voortkomen uit vijandschap tegenover de democratische rechtsstaat als zodanig.

De oplossing die van deze zijde doorgaans wordt aangedragen tegen de opkomst van het populisme is om de democratische ‘weerbaarder’ te maken. Na eerst de verkeerde diagnose van de aandoening te hebben gesteld, komt dit vervolgens neer op een remedie die een van de belangrijkste oorzaken van het ontstaan van de werkelijke ziekte nog dreigt te verergeren.

In plaats daarvan bepleit Loughlin om, als antwoord op een ongebreideld constitutionalisme, de basiswaarden van de democratische rechtsstaat in ere te herstellen. Deze bestaat bij de gratie van een broos evenwicht tussen zijn beide componenten, de rechtsstaat en de democratie. De spanning tussen beide is inherent aan deze vorm van staatsinrichting en zal nooit verdwijnen.

Het gevaar van de ideologie van het constitutionalisme is dat het die spanning wel heeft opgeheven, door de democratie te laten opgaan in de rechtsstaat. De rechtsstaat wordt dan synoniem aan democratie.

In een artikel uit 2006 vroeg Matthias Kumm, de huidige Research Professor ‘Global Constitutionalism’ aan het WZB Berlin Social Science Center in Berlijn en hoogleraar ‘Rule of Law in the Age of Globalization’ aan de Humboldt Universiteit aldaar, zich af: ‘Who Is Afraid of the Total Constitution?’ Volgens hem vertegenwoordigt het hedendaagse constitutionalisme ‘slechts’ een loffelijke ‘inzet voor volledige constitutionele rechtvaardigheid’.

Zestien jaar later blijken nogal wat kiezers wel degelijk bevreesd voor de gevolgen van een dergelijk streven. Het zou een simplificatie zijn te denken dat dit de enige reden is waarom er ook binnen westerse stelsels onvrede heerst. Culturele en economische factoren liggen daar eveneens aan ten grondslag. Toch zou het bepaald onjuist zijn voor juristen om hun handen volledig in onschuld te wassen.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.